Hz. Mevlana’nın 22. kuşak torunu Esin Çelebi Bayrı, Gastronomiturkey için tasavvuf kültürünün mutfak, sofra ve insan terbiyesiyle kurduğu bağı anlattı. Bayrı’ya göre mutfak; sabrın, emeğin, hizmetin ve edebin öğrenildiği önemli bir hayat alanı. “Lezzet geçici, niyet kalıcıdır” sözleriyle sofranın manevi yönüne dikkat çeken Bayrı, Mevlevi öğretisinin sadelik, ölçü ve bereket anlayışının günümüz gastronomi dünyasına güçlü bir denge sunduğunu söylüyor.
Nesrin Şenol
Hz. Mevlana’nın 22. kuşak torunu olan Esin Çelebi Bayrı, yıllardır Mevlevi kültürünü ve tasavvuf öğretisini farklı coğrafyalarda anlatiyor. Onun yaklaşımında Mevlana’nın mirası, hayatın her alanına yayılan bir ahlak ve gönül anlayışı olarak yer buluyor. Sofra kültürü, paylaşım, bereket ve “edep” kavramlarına yaptığı vurgu ise tasavvuf ile gastronomi arasındaki güçlü bağı görünür kılıyor.
Bu söyleşide Bayrı ile Mevlevi geleneğinde mutfağın anlamını, Ateşbaz-ı Veli’nin temsil ettiği “pişme” anlayışını, sofranın insan terbiyesindeki yerini ve günümüz gastronomi dünyasının ihtiyaç duyduğu manevi dengeyi konuştuk.
Hz. Mevlana’nın 22. kuşak torunu olarak doğmak, sizin için bir kimlik mi, yoksa ömür boyu taşınan bir emanet mi?
Hz. Mevlana’nın soyundan gelmek, benim için bir ayrıcalıktan çok bir sorumluluk. Bu miras, ismimin önüne yazılan bir unvan değil; hayatımın içine yerleşmiş bir edep. Küçük yaşlardan itibaren evimizde konuşulan dil, hoşgörü, hizmet ve tevazu diliydi. Bu nedenle kendimi hiçbir zaman “mirasın sahibi” olarak görmedim, aksine o büyük hikmet deryasından bir damla olabilme çabasında oldum. Asıl mesele soy bağı değil, gönül bağı kurabilmek...
Hz.Mevlana’nın “Hamdım, piştim, yandım” sözü, insanın manevi yolculuğunu anlatan güçlü bir metafor olarak bilinir. Sizce bu üç aşama mutfak ve sofra kültürüyle nasıl ilişkilendirilebilir? Bir insanın “pişmesi” ve “yanması” neyi ifade eder?
“Hamdım, piştim, yandım”… Bu üç kelime aslında insanın iç yolculuğunu anlatır.
“Hamlık” nefsin ağırlığıdır, “pişmek” farkındalıktır, “yanmak” ise aşkla olgunlaşmaktır. Mutfakta da böyledir… Ateş olmadan yemek olmaz. İnsan da içindeki ateşle arınır. Sofra yalnızca yemeğin değil, insanın da piştiği yerdir.
Hz .Mevlana’nın dergâh aşçısı ve öğrencisi olarak bilinen Ateşbaz-ı Veli’nin temsil ettiği “mutfakta pişmek” anlayışı, bugün tasavvufi terbiye ve gastronomi kültürüne nasıl ışık tutuyor?
Ateşbaz-ı Veli, Mevlevi geleneğinde mutfağın bir terbiye mekanı olduğunu gösterir. O, mutfakta yemek pişirirken insanın nefsini de terbiye eden bir rehberdir. Mutfakta sabır öğrenilir, emek öğrenilir, hizmet öğrenilir. Bugün gastronomi dünyasında eksik olan şey belki de tam olarak bu iç terbiyedir.
Tasavvuf geleneğinde mutfağın “matbah-ı şerif” olarak anılması neyi ifade eder?
Matbah-ı şerif, “şerefli mutfak” demektir. Çünkü orada yemekle birlikte insan yetişir. Mevlevi dergâhında mutfak bir okul gibidir. İnsan önce hizmet eder, sonra olgunlaşır. Bu anlayış, emeğe kutsiyet kazandırır.
Mevlevi kültüründe bir lokmanın helalliği ve niyeti neden lezzetin önüne geçer?
Lezzet geçicidir; niyet kalıcıdır… Bir lokmanın helalliği, onun ruhunu belirler. Tasavvufta yemeğin kendisi kadar, hangi bilinç ve niyetle yenildiği de önem taşır. Niyet temiz olduğunda lokma bereket kazanır.
İsraf ile bereket arasındaki ince çizgiyi tasavvuf nasıl tarif eder?
İsraf, nimetin kıymetini bilmemektir. Bereket ise paylaşmakla çoğalır. Tasavvufta nimet emanet kabul edilir. Emanete saygı duyulduğunda bereket doğar; hoyrat davranıldığında bereket çekilir.
Farklı coğrafyalarda Mevlana’yı anlatırken, yemek kültürü üzerinden kurduğunuz en anlamlı gönül köprüsü neydi?
Farklı ülkelerde gördüm ki insanlar sofrada benzeşiyor.
Dil değişiyor ama paylaşma hâli değişmiyor. Bir lokmayı bölüşmek, kalpler arasında en hızlı kurulan köprüdür. Mevlana’nın “gel” çağrısı aslında bir sofra çağrısıdır.
Sizce bir yemeği “manevi” kılan unsur nedir? Malzeme mi, ustalık mı, yoksa kalpteki hal mi?
Malzeme ve ustalık önemlidir, fakat yemeği asıl manevi kılan kalpteki haldir. Sevgi olmadan yapılan yemek yalnızca bir tarif olur. Sevgiyle yapılan yemek ise hatıraya dönüşür.
Çocukluğunuzdan hafızanızda kalan ve bugün hala sizi besleyen bir sofra hatıranız var mı?
Çocukluğumda büyüklerimizin sofraya oturmadan önceki sessizliği hala aklımda. O kısa bekleyişte bir şükür, bir farkındalık vardı. Sofra aceleyle değil, bilinçle kurulurdu. Belki de bugün en çok o yavaşlığa ihtiyacımız var.
Bugünün şeflerine ve gastronomi dünyasına Mevlana’nın öğretisinden süzülen tek bir kavram armağan edecek olsanız, bu ne olurdu?
“Edep.” Çünkü edep varsa ölçü vardır. Ölçü varsa denge vardır. Denge varsa bereket vardır.